Liryka i fenomenologia

Zbigniew Herbert i Tadeusz Różewicz w kręgu myśli Ingardenowskiej

Od Wydawcy

Organizatorom Warsztatów Herbertowskich najbardziej zależało na zwróceniu uwagi na twórczość poetycką Zbigniewa Herberta i Tadeusza Różewicza pod kątem ewentualnych wpływów fenomenologicznej wizji świata. Roman Ingarden, jeden z najbardziej znanych na świecie polskich filozofów, zaraz po wojnie prowadził w Krakowie otwarte wykłady, przedstawiając swoje tezy zawarte w dziele Spór o istnienie świata. Słuchaczami byli między innymi Tadeusz Różewicz (ówcześnie student historii sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego) oraz Zbigniew Herbert (ówcześnie student Akademii Handlowej w Krakowie). Tadeusz Różewicz był także uczestnikiem proseminarium, prowadzonym przez krakowskiego filozofa („Wstęp do teorii poznania”), a Zbigniew Herbert studiował następnie filozofię u Henryka Elzenberga w Toruniu.

Szersza tematyka konferencji ogniskowała się przede wszystkim na kwestiach „dialektyki procesu twórczego” oraz ontologicznych i metafizycznych zagadnieniach w twórczości literackiej. Istotne wydają się pytania o fenomenologiczne inspiracje, metody i style refleksji w odczytywanych utworach, a także dzisiejsze zastosowanie fenomenologicznej metody interpretacyjnej, zwłaszcza twórcy O poznawaniu dzieła literackiego. Chodziło zatem o zbadanie powinowactw myślenia poetyckiego i myślenia filozoficznego (fenomenologicznego) u poetów drugiej połowy XX wieku, którzy – jeśli weźmiemy pod uwagę epistemologię oraz dociekania metafizyczne – wiele zawdzięczają Romanowi Ingardenowi.

Tak wyznaczony zakres tematyczny dyskusji uzupełniły rozważania o ekfrazach i ekfrastyczności w wierszach polskich poetów oraz roli wyobraźni. Warsztaty odbyły się dzięki dofinansowaniu z Urzędu Miasta Krakowa w ramach programu „Konferencje Krakowskie”. Organizatorem spotkania była Akademia Ignatianum oraz Instytut Myśli Józefa Tischnera.

Józef Maria Ruszar

Kierownik Warsztatów Herbertowskich

 


 

Recenzja książki Liryka i fenomenologia

Przedłożony do recenzji zbiór kilkunastu artykułów składających się na książkę Liryka i fenomenologia uważam, poza dwoma budzącymi zastrzeżenia tekstami, które należałoby według mnie przeredagować i dopracować, za zbiór niezwykle inspirujących wypowiedzi, godnych wydania w formie publikacji naukowej.

Całość podzielona została wstępnie na cztery części: artykuły poświęcone poezji Tadeusza Różewicza (Różewicz i fenomenologia), teksty o poezji Zbigniewa Herberta (Herbert i fenomenologia), teksty o poetyckich ekfrazach (Poezja ekfrazy i muzeum wyobraźni) oraz Varia.  Notabene, wydaje się, że wyodrębnianie osobnej cz. IV nie jest konieczne! Proponuję, aby tekst Mateusza Antoniuka dodać do cz. II, natomiast teksty Izabeli Piskorskiej i J.M. Ruszara mogłyby z powodzeniem „zmieścić się” w cz. III; tekstu Henryka Czubały nie rekomenduję do druku, gdyby jednak miał się ukazać, to jego miejsce jest w cz. II.

Metodologicznym spoiwem niemalże wszystkich tekstów zamieszczonych w tomie jest fenomenologiczny ogląd (czy raczej, mówiąc językiem Romana Ingardena) „konkretyzacja” wybranych utworów poetyckich bądź dzieł malarskich z tymi utworami korespondujących.

W artykule wprowadzającym (Miejsce Romana Ingardena w badaniach literackich) prof. Jolanta Dudek w przekonywujący sposób dowodzi, że  wypracowana niemal sto lat temu metoda badawcza autora pionierskiej pracy z zakresu ontologii i epistemologii literackiej O poznawaniu dzieła literackiego w znaczący sposób wpłynęła na rozwój współczesnej, przede wszystkim XX-wiecznej teorii literatury. Autorka porównuje m.in. wpływ koncepcji Ingardena z wpływem T.S. Eliota na nowoczesne rozumienie recepcji dzieła literackiego w procesie jego analizy/interpretacji. Popisowy przykład ingardenowskiej konkretyzacji dzieła literackiego stanowi w tomie artykuł prof. Jakuba Z. Lichańskiego Tadeusz Różewicz „Wiersze”: perspektywa fenomenologiczna. Wstęp do analizy. Jego lektura unaocznia, jak żmudną rzeczą jest rzetelnie przeprowadzone fenomenologiczne podejście do utworu poetyckiego. Niejako na przeciwnym biegunie znajduje się postulatywny szkic prof. Michała Januszkiewicza. Autor proponuje odejście od klasycznej, pokutującej w polskim literaturoznawstwie formuły fenomenologii jako „opisu” dzieła literackiego na rzecz fenomenologii hermeneutycznej, której istotą jest zastosowanie w dyskursie literaturoznawczym onto-epistemologicznej refleksji egzystencjalnej Martina Heideggera. Według tej koncepcji Husserlowskie hasło „Z powrotem do rzeczy” musi zostać uzupełnione o niezbędne wątki egzystencjalne („Z powrotem do Bycia”). W tej perspektywie samo życie w swym dynamicznym rozwoju, zapośredniczone przez język, domaga się nieustannie wysłowienia, czyli hermeneutycznego „odsłonięcia” objawiającej się in statu nascendi prawdy egzystencjalnej (aletheia).  Wszystkie pozostałe teksty wraz z propozycjami badawczymi przedłożonymi przez ich autorów zaszeregować można właśnie w tym wachlarzu ujęć metodologicznych – od tradycyjnej, ingardenowskiej formuły fenomenologii po hermeneutykę egzystencjalną w jej heideggerowskim ujęciu. Wszystkie teksty wnoszą inspirujące, dające do myślenia, często nowatorskie, nieznane dotychczas, a tym samym cenne zarówno dla różewiczologii jak i herbertologii, wątki. Wiele z tych tekstów czyta się z ogromnym zainteresowaniem, stanowią bowiem prawdziwą ucztę dla intelektu i ducha, co świadczy o klasie i poziomie Autorów, a jednocześnie pokazuje, że fenomenologia i hermeneutyka to dwie, bezcenne wręcz dla literaturoznawstwa metody, które najwyraźniej przeżywają swój renesans na początku XXI wieku.

Mając na uwadze wszystko to, co zostało dotychczas powiedziane, z całą odpowiedzialnością rekomenduję tom Liryka i fenomenologia do druku jako pozycję metodologicznie oraz merytorycznie wartościową, godną upowszechnienia w formie książki, która z pewnością znajdzie swe miejsce we współczesnym dyskursie teoretycznoliterackim.

 

dr hab., prof. ATH Marek Bernacki

Katedra Literatury i Kultury Polskiej na Wydziale Humanistyczno-Społecznym

Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej

Spis treści
Rozwiń wszystko
  1. Spis treści

  2. Wykaz stosowanych skrótów

  3. Zamiast wstępu

    1. Jolanta Dudek – Miejsce Romana Ingardena w badaniach literackich

  4. Różewicz i fenomenologia

    1. Jakub Z. Lichański – Tadeusz Różewicz Wiersze: perspektywa fenomenologiczna. Wstęp do analizy

    2. Michał Januszkiewicz – Fenomenologia hermeneutyczna i literatura. Przypadek pewnego wiersza Tadeusza Różewicza

    3. Krystyna Latawiec – Ludzkie kryjówki w poezji Tadeusza Różewicza

  5. Herbert i fenomenologia

    1. Agnieszka Łazicka – Wokół uznania realności świata. Poezja Zbigniewa Herberta a fenomenologia Romana Ingardena

    2. Anna Hajduk – Wiersz Substancja Zbigniewa Herberta w świetle szkicu Człowiek i jego rzeczywistość Romana Ingardena

    3. Beata Garlej – Emocjonalny wymiar konkretyzacji estetycznej w Elegii na odejście pióra atramentu lampy

  6. Poezja ekfrazy i muzeum wyobraźni

    1. Tomasz Tomasik – Ékphrasis. Między fenomenologią a hermeneutyką dzieła sztuki (na przykładzie Zbigniewa Herberta)

    2. Anna Stec-Jasik – „Bez rosy ludzkiego strachu”. O wierszu Fra Angelico: Męczeństwo świętych Kosmy i Damiana Zbigniewa Herberta

    3. Małgorzata Peroń – „Zgasić światło – słuchać” .Rembrandt w poezji ks. Janusza St. Pasierba

    4. Marta Smolińska – Herbert w gęstej pokrzywie wycieczki. Uwagi o stosunku poety do muzeum

    5. Piotr Siemaszko – Piękno jako odpowiedź. O malarskich fascynacjach Zbigniewa Herberta

    6. Agata Stankowska – Między narracją a obrazem. Zbigniew Herbert jako antropolog historii

    7. Karol Hryniewicz – Jak „kawałek deski”? Kilka uwag o władzy wyobraźni w poezji Zbigniewa Herberta

  7. Varia

    1. Radosław Sioma – „Zmysł udziału”. O kilku wierszach nie tylko Zbigniewa Herberta

    2. Mateusz Antoniuk – Dlaczego mowa Tersytesa była „kapitalna”, czyli mała glosa do tematu „Herbert czyta Wyspiańskiego”

    3. Izabela Piskorska-Dobrzeniecka – Poetyckie echa Tadeusza Różewicza i Jerzego Nowosielskiego rozmów o sztuce

    4. Józef Maria Ruszar – Niemożliwe odpuszczenie grzechów. Biel Tadeusza Różewicza

  8. Streszczenia i słowa kluczowe

  9. Biogramy autorów

  10. Bibliografia BPC

  11. Od Wydawcy

  12. List of content

  13. Resume & key words

  14. Indeks osobowy

  15. Rada Naukowa BPC